ग्लोबल वार्मिङ, जसले पृथ्वीको औसत तापक्रमलाई बढाइरहेको छ, आजको विश्वका लागि गम्भीर चुनौतीको रूपमा उभिएको छ। यो प्रक्रियाले विश्वभरको मौसम प्रणालीमा ठूला परिवर्तनहरू ल्याएको छ, जसको परिणामस्वरूप बेमौसमी वर्षा, अत्यधिक तापक्रम, र प्राकृतिक विपत्तिहरू बढिरहेका छन्। नेपालमा पछिल्ला केही वर्षयता देखिएका अत्यधिक वर्षा र मौसमको असामान्य गतिविधिहरू ग्लोबल वार्मिङकै प्रत्यक्ष परिणाम मान्न सकिन्छ। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव नेपाल लगायत विश्वभरि स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ। पछिल्लो दशकमा विश्वभरि धेरै अप्रत्याशित मौसम सम्बन्धी घटनाहरू भएका छन्, जसले जनजीवन र अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। २०८१ सालको असोज ११ र १२ मा भएको बेमौसमी भारी वर्षाले नेपालमा जनधनको ठूलो क्षति गराएको छ। यस्तो प्रकारको घटना पहिले पनि पटक-पटक देखिए पनि अहिले यसका तीव्रता र आवृत्ति बढिरहेको छ, जसले गर्दा यो जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष परिणाम हो कि आकस्मिक घटना भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

बेमौसमी वर्षाको असामान्यता
२०७८ सालको असोज-कात्तिकमा भएको बेमौसमी वर्षा यसका प्रमुख उदाहरणहरू हुन्। मनसुन सकिएसँगै असोज-कात्तिकमा पनि भारी वर्षाका कारण त्योबेला पनि १०१ जनाको ज्यान लिएको र ४१ जना बेपत्ता भएको समाचार प्रकाशित भएको थियो । उक्त वर्ष असोज ११ मा मनसुन बाहिरिएपछि कात्तिकमा ठूलो वर्षा हुने सम्भावना कम थियो। तर जलवायु परिवर्तनका कारण यस्तो अप्रत्यासित घटना भयो। मौसम विज्ञहरूले भारतको बङ्गाल खाडीबाट आएको न्यून चापीय प्रणाली र पश्चिमी वायुसँगको संयोजनले भारी वर्षा भएको बताए। मौसमविद् वरुण पौडेलका अनुसार असामान्य समयमा भारी वर्षा हुनु दुर्लभ भए पनि जलवायु परिवर्तनले यसलाई बढावा दिएको बताएको थियो ।

ग्लोबल वार्मिङ र नेपालमा असर
मनसुन बाहिरिँदै गर्दा बङ्गालको खाडीमा एक खालको न्यून चापीय प्रणाली विकसित भएको र त्यसमा अर्काे पश्चिमी वायु पनि सक्रिय भई दुवै प्रणालीको प्रभावले भारी वर्षा हुन पुगेको मौसमविद्को भनाइ छ । ग्लोबल वार्मिङका कारण विश्वभर तापक्रम बढ्नाले नेपालको मौसम प्रणालीमा पनि ठूलो प्रभाव परेको छ। पहिले नियमित र निश्चित समयमै हुने वर्षा अहिले बेमौसमी र अत्यधिक भइरहेको छ। यसले कृषिमा गम्भीर असर पार्दै धान, मकै, र अन्य खेतीको उत्पादन घटाइरहेको छ। नेपालजस्तो हिमाली देशमा ग्लोबल वार्मिङको प्रभाव हिमनदीहरूको पग्लनमा पनि देखिएको छ। हिमनदीहरू पग्लँदा बाढी, पहिरो र नदीहरूको सतह बढ्ने खतरा उच्च बनेको छ। यसले समग्र वातावरणीय सन्तुलन बिगार्दै जनधनको ठूलो क्षति गराइरहेको छ।

तथ्यांकमा जलवायु परिवर्तन
जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वव्यापी तापक्रम हरेक दशकमा औसत ०.२ डिग्री सेल्सियसले बढिरहेको छ। नेपालमा पनि पछिल्लो केही दशकयता हिउँदको तापक्रममा क्रमिक वृद्धि र वर्षात्‌को अनियमितता देखिएको छ। जलवायु परिवर्तनको यो गति रोक्न तत्काल प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ।

बेमौसमी वर्षा: जलवायु परिवर्तनको प्रभाव

वैज्ञानिकहरूका अनुसार विश्वव्यापी तापमानमा भएको वृद्धिले मौसमी चक्रहरूमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ। विश्व मौसम संगठन (WMO) का ताजा प्रतिवेदनअनुसार २०२३ ले अघिल्ला रेकर्डहरू तोड्दै सबैभन्दा गर्मी वर्ष बनेको छ, जसले समुद्र सतहको तापमानमा वृद्धि, हिमनदीहरू पग्लिने, र समुद्री सतहको उचाइ बढ्ने जस्ता परिणाम ल्याएको छ। यसले गर्दा समुद्री चक्रवात, बाढी, र अत्यधिक वर्षा जस्ता घटनाहरू थप तीव्र र अनियमित बनेका छन्।

नेपालमा पनि यस वर्षको मनसुन अवधि औसतभन्दा १५% बढी वर्षा भएको थियो। मनसुन सकिएपछि बेमौसमी वर्षाले थप वर्षा गराएको छ। असोजको अन्तिममा भएको बेमौसमी भारी वर्षाले बाढी, पहिरो र डुबान जस्ता समस्याहरू निम्त्याएको छ। असोजको मध्यसम्म तापक्रम सामान्य रहेको हुँदा धेरैले यस्तो वर्षाको सम्भावना महसुस गरेका थिएनन्। तर, जलवायु परिवर्तनले यसप्रकारको अनपेक्षित वर्षा सम्भव बनाएको मौसमविद्हरूले बताउँछन्।

विश्वमा जलवायु परिवर्तनले हालसम्मकै उच्च तापक्रम वृद्धि गराइरहेको छ। सन् २०२२ मा मुख्य हरितगृह ग्याँसहरू जस्तै कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, र नाइट्रस अक्साइडको मात्रा ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको थियो। यसले पृथ्वीको सतहको तापक्रमलाई थप वृद्धि गराएको छ। सन् २०२३ मा भने यो तापमान वृद्धि अझ बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। समुद्र सतहको तापक्रम वृद्धि र समुद्री गर्मीले समुद्रको गर्मीलाई स्थायी रूपमा बढाएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर विश्वभरि प्राकृतिक विपदहरूमा देख्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

बेमौसमी वर्षा र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव विश्वभर फैलिएको छ। नेपालमा पनि असोजको अन्तिममा भएको भारी वर्षा र त्यसले निम्त्याएको बाढी-पहिरो जस्ता घटनाहरू जलवायु परिवर्तनको संकेत हुनसक्छन्। विश्वव्यापी तापमान वृद्धि, हरितगृह ग्याँसको मात्रा, र समुद्र सतहको तापक्रमले मौसम चक्रमा अस्थिरता ल्याइरहेको छ। अबको भविष्यमा यस्ता घटनाहरू बढ्दै जाने सम्भावना छ, जसले गर्दा जलवायु परिवर्तनसँग जुझ्नका लागि ठोस कदम चाल्न आवश्यक छ।